Nadanie tytułu profesora to nie tylko prestiż, lecz także rygorystyczna procedura prawna. Kandydat musi wykazać wybitne osiągnięcia naukowe lub artystyczne oraz spełnić dodatkowe ustawowe warunki aktywności. Orzecznictwo NSA podkreśla, że przesłanki te muszą być spełnione łącznie, a dorobek nie zastępuje mobilności naukowej. Kluczową rolę odgrywają recenzenci i Rada Doskonałości Naukowej, a kontrola sądu ogranicza się głównie do legalności procedury.
Przesłanki nadania tytułu profesora
Podstawę materialno-prawną stanowi art. 227 ustawy prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. W zwykłym trybie kandydat musi mieć stopień doktora habilitowanego i łącznie wykazać: wybitne osiągnięcia naukowe krajowe lub zagraniczne oraz jedną z trzech form aktywności naukowej, tj. udział w pracach zespołów badawczych finansowanych konkursowo, odbycie staży naukowych albo prowadzenie badań lub prac rozwojowych w uczelniach czy instytucjach naukowych, także zagranicznych. W zakresie sztuki wymagane są: doktor habilitowany w zakresie sztuki i wybitne osiągnięcia artystyczne. W obu wariantach dochodzi przesłanka negatywna z art. 20 ust. 1 pkt 5 ustawy.
Kluczowe jest to, że przesłanki z lit. a i b nie są wymienne. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 sierpnia 2024 r., III OSK 280/23, trafnie wskazał, że „warunki uzyskania tytułu profesora (...) muszą być spełnione łącznie i w swej istocie niezależnie od siebie”. Zatem wybitny dorobek nie zastępuje wymaganej mobilności naukowej, a sama aktywność nie kompensuje braku osiągnięć wybitnych. Komentarz cytowany do art. 227 autorstwa P. Pokornego i P. Waszkiewicza słusznie zauważa, że „wprowadzenie kryterium wybitności bez jego faktycznego uszczegółowienia” pozostawia szerokie pole oceny recenzentom i RDN. W praktyce oznacza to, że kandydat powinien wykazać nie tylko dorobek obszerny, lecz dorobek ponadprzeciętny co do jakości i znaczenia. Autorzy komentarza słusznie także zauważają, że: „Jedyne możliwości zobiektywizowanego dookreślenia tego kryterium wynikają z językowych definicji pojęcia „wybitny”. Według W. Doroszewskiego termin ten oznacza: wybijający się ponad przeciętność, górujący nad otoczeniem, uderzający, niezwykły, nieprzeciętny, wyjątkowy” (A. Jakubowski (red.), Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Komentarz, wyd. 1, 2023, P. Pokorny, P. Waszkiewicz).
Ustawa przewiduje też tryb wyjątkowy. W „wyjątkowych przypadkach”, uzasadnionych „najwyższą jakością” osiągnięć naukowych albo artystycznych, tytuł może otrzymać osoba posiadająca jedynie stopień doktora, przy odpowiednim stosowaniu pozostałych wymagań. Osiągnięciem może być ponadto nie tylko publikacja, ale również zrealizowane oryginalne osiągnięcie projektowe, konstrukcyjne, technologiczne lub artystyczne.
Procedura nadania tytułu profesora
Postępowanie ma charakter wnioskowy i toczy się przed Radą Doskonałości Naukowej, która w tym zakresie pełni funkcję centralnego organu administracji rządowej (art. 228 ust. 1 oraz art. 232 ust. 2). Kandydat składa do RDN wniosek z uzasadnieniem wykazującym spełnienie wymagań z art. 227. Jeżeli już na pierwszy rzut oka wniosek ich nie spełnia, RDN odmawia wszczęcia postępowania; na takie postanowienie służy zażalenie do RDN. Jeżeli sprawa zostaje wszczęta, RDN powołuje pięciu recenzentów i zleca im sporządzenie opinii w terminie trzech miesięcy.
Po otrzymaniu opinii RDN w ciągu trzech miesięcy wydaje decyzję administracyjną: albo występuje do Prezydenta RP o nadanie tytułu profesora, albo odmawia skierowania wniosku. Od decyzji odmownej przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy; w tym trybie RDN zasięga opinii dwóch nowych recenzentów. Po decyzji pozytywnej RDN, w terminie 21 dni, kieruje wniosek do Prezydenta RP, a sam wniosek oraz opinie recenzentów publikuje się w systemie POL-on. Gdy pojawi się podejrzenie naruszenia praw autorskich, Prezydent może zażądać opinii komisji do spraw etyki w nauce PAN, co może prowadzić do wznowienia postępowania. W postępowaniach w sprawie nadania tytułu profesora, w zakresie nieuregulowanym w ustawie, stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania administracyjnego.
Na tle procedury ważne jest rozróżnienie między kontrolą legalności a oceną merytoryczną. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 stycznia 2022 r., III OSK 4833/21, wyraźnie przyjął, że sąd administracyjny nie zastępuje recenzentów ani organu w ocenie dorobku, lecz bada zgodność postępowania z prawem. Oznacza to, że ciężar meritum spoczywa na recenzjach i decyzji RDN, natomiast sąd kontroluje przede wszystkim prawidłowość procedury, uzasadnienie rozstrzygnięcia i dochowanie granic ustawowych.
Zadania i kompetencje recenzentów
Recenzenci pełnią w tym postępowaniu funkcję ekspercką. Ich zadaniem jest sporządzenie opinii „w zakresie spełnienia wymagań” z art. 227 ust. 1 albo 2, czyli ocena czy kandydat rzeczywiście ma wybitne osiągnięcia i czy spełnił wymaganie dotyczące aktywności naukowej lub artystycznej. Nie wydają oni decyzji w sprawie; kompetencja decyzyjna należy do RDN. Może nim być profesor danej dziedziny albo osoba zatrudniona przez co najmniej pięć lat na stanowisku profesora w zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej, która przez minimum pięć lat samodzielnie kierowała zespołem badawczym i ma znaczący dorobek w danej dziedzinie. Funkcji recenzenta nie mogą pełnić osoby które w ostatnich pięciu latach dwukrotnie nie dochowały terminu sporządzenia opinii.
Zakres ich oceny musi być ściśle powiązany z ustawą. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 czerwca 2025 r., III OSK 1607/24, podkreślił, że „wszystkie trzy możliwości są równoważne”, gdy chodzi o udział w zespołach badawczych, staże albo prowadzenie badań. Recenzent nie może więc żądać kumulacji wymagań, skoro ustawa buduje między nimi alternatywę. Z kolei Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 16 października 2025 r., VII SA/Wa 1074/25, zaznaczył, że obecna ustawa zrezygnowała z wymogu kierowania projektem; wystarcza sam udział w projekcie finansowanym konkursowo. Recenzent ma więc obowiązek wykładać przepisy ściśle, bez tworzenia dodatkowych warunków awansu.
„Przy czym jeszcze raz należy podkreślić, że sądy administracyjne nie oceniają merytorycznie treść recenzji sporządzonych w postępowaniach awansowych uregulowanych Prawem o szkolnictwie wyższym i nauce. Tym niemniej sądy mają obowiązek oceny czy Rada Doskonałości Naukowej dysponowała recenzjami sporządzonymi w toku postępowania awansowego i czy te recenzje zawierały jasno sformułowane wnioski co do spełnienia lub braku spełnienia przesłanek pozwalających na nadanie kandydatowi danego tytułu naukowego” (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 czerwca 2025 r., III OSK 1607/24).
„Podnoszone przez skarżącą zarzuty co do braku wnikliwości recenzji, krzywdzących czy też dyskredytujących ją ocen, i niesprawiedliwej oceny jej dorobku, przez w szczególności pominięcie okoliczności przemawiających na jej korzyść i eksponowanie elementów negatywnych, nie mogą skutecznie procesowo prowadzić do dyskwalifikowania i kwestionowania na drodze postępowania sądowego wystawionych w procedurze kwalifikacyjnej recenzji i wyników prawidłowo przeprowadzonego przez organ głosowania tajnego, nawet jeśli zainteresowana jest najgłębiej przekonana, iż są one nieumotywowane, niesłuszne lub krzywdzące (wyrok NSA z 5 marca 2009 r., sygn. akt: I OSK 1256/08, CBOSA, Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 listopada 2025 r., VII SA/Wa 1444/25).
Potrzebujesz pomocy prawnej w procedurze nadania tytułu profesora - zadzwoń 695 424 678